Thomas More (1478-1535) en Niccolo Machiavelli (1469-1527) waren tijdgenoten. In hetzelfde decennium schreven zij hun bekendste werken: tussen 1510 en 1520 kwamen Utopia en Il Principe tot stand. Het zijn twee werken die de tand des tijds glansrijk hebben doorstaan en in sommige opzichten nog steeds actueel zijn. Bijzonder natuurlijk, want het roept de vraag op hoeveel er werkelijk veranderd is in die vierhonderd jaar, wanneer het gaat om menselijk gedrag, ideeƫn en politiek.
Om die vraag te beantwoorden is het interessant om beide figuren in hun tijd en omgeving te plaatsen.
Dat beide mannen humanist worden genoemd lijkt misschien vreemd, omdat Il Pricipe een omstreden werk is, dat los lijkt te staan van gangbare moraliteit, terwijl Utopia juist een ander uitgangspunt kiest, en de zelfredzaamheid en de empathie van het volk centraal stelt.
Toch waren More en Machiavelli beiden exponenten van een nieuw ideeƫngoed: de mens als object van studie.
Wil je iets begrijpen van het grote verschil in denkwereld van twee tijdgenoten, dan is het nodig om de omstandigheden waaronder zij hun werken schiepen te onderzoeken.
Het Engeland van Thomas More was een relatief stabiele staat: daarin viel weliswaar qua staatsinrichting voldoende te verbeteren, maar die staat had geen overheersing van buitenaf meer te duchten. Hendrik VIII had samen met zijn kanselier de touwtjes stevig in handen.
Het Italiƫ van Machiavelli daarentegen werd in zijn tijd regelmatig overheerst door vreemde mogendheden zoals Frankrijk en Spanje. Deze instabiele toestand bracht Machiavelli ertoe vorsten te adviseren over methoden voor zelfbehoud. Sommigen willen zijn werk daarom bestempelen als een uiting van vaderlandsliefde, omdat in het begin van de 16e eeuw vele kleine vorstendommen in Italiƫ onder de voet gelopen werden.
Zowel More als Machiavelli bekleedde hoge ambtelijke posities en werd door hun broodheren regelmatig op diplomatieke missies gestuurd. Zij deden daarbij natuurlijk veel ervaring op, maar hebben daaruit verschillende conclusies getrokken ten aanzien van de menselijke aard.
Het Utopia van de Engelsman leest vandaag als een bijna naĆÆef vertrouwen in de goedheid en creativiteit van de mens. Sommige passages doen denken aan het Communistisch experiment van bijna vierhonderd jaar later.
Machiavelli was veel pessimistischer; zijn betoog heeft soms de afstandelijkheid van een computerprogramma. De moraal ontbreekt goeddeels. Niet zo vreemd, want hij zag de dagelijkse oorlogspraktijk om zich heen. Het machtsspel, de slachtoffersā¦
Behalve karakter en temperament, is het dus ook de wereld die ze aantroffen, die bepalend is geweest voor hun visie.
Niettemin kunnen beide werken worden gelezen als een advies aan de regering. In het geval van More geeft hij een aantal aanbevelingen en vormen ter overweging aan de machthebber van zijn tijd. Alternatieven voor staatsinrichting; waarvan hij zeker niet verwacht zal hebben dat ze zomaar in goede aarde zouden vallen, getuige de proloog van het werk, waarin hij zijn twijfels uit over de ontvankelijkheid van vorstenhoven in het algemeen, en van Hendrik VIII in het bijzonder, voor zulke pacifistische ideeƫn. Toch is de achterliggende bedoeling duidelijk: denk hier eens over na.
Machiavelli slaat een heel andere toon aan. Zijn tekst leest als een wetenschappelijke verhandeling in paragrafen; er is nergens twijfel. Zijn machthebbers hoeven nergens over na te denken. Zij hoeven alleen maar zijn wijze raad op te volgen om zo lang mogelijk in het zadel te blijven.
Het begin van de zestiende eeuw is heel vruchtbaar geweest voor het ontstaan van nieuwe ideeƫn, want bij deze twee indrukwekkende figuren bleef het niet. Ook Erasmus en Luther hebben in dezelfde periode hun opmerkelijke bijdrage geleverd aan het maatschappelijk debat, dat langzaam begon te ontstaan. Met name de vijfennegentig stellingen van Luther hebben voor een geestelijke aardverschuiving gezorgd. Ook De Lof der Zotheid van Erasmus heeft veel stof doen opwaaien. Daarin gaat het ook in diepere zin om maatschappijkritiek; het gedrag van mensen wordt aan studie onderworpen en ook beoordeeld, en soms, bespot.
Ik heb wel eens gesuggereerd dat het zinvol zou zijn om de zogenaamde Nieuwe Tijd te laten beginnen bij de uitvinding van de boekdrukkunst. Zo rond 1450 dus. Maar het heeft tijd gekost om de geesten rijp te maken, en daarvoor was de nieuwe toegankelijkheid van de teksten uit de oudheid een hulpmiddel. Rond 1500 waren er bij een steeds grotere groep alternatieven ingedaald voor de middeleeuwse dogmaās van de katholieke kerk.
Daarna vergde het nog wel moed om die ideeĆ«n kenbaar te maken aan de wereldā¦
Dark Horse
(beeld Thomas More: https://nl.wikipedia.org/wiki/Thomas_More#/media/Bestand:Portrait_of_Thomas_More_by_Hans_Holbein_d._J._in_the_Frick_Collection.jpg))